Tast overmatig scrollen de hersenen aan?
Wat je arts je graag wil laten weten
Nog één filmpje, nog één bericht, en plots is er alweer een uur voorbij. Veel ouders vragen zich af wat eindeloos scrollen met het brein van hun kinderen doet. De wetenschap ziet veranderingen in de hersenen, maar weet nog niet waar exact de oorzaak ligt en wat de gevolgen op lange termijn zijn.
De Britse universiteit van Oxford koos in 2024 het woord 'brain rot' als woord van het jaar en verscherpte daarmee het debat over eindeloos scrollen op sociale media. De term verwijst naar de mogelijke aantasting van de hersenen door het langdurig kijken van onbeduidende filmpjes. Experts waarschuwen al langer: overmatig scrollen kan het kortetermijngeheugen overbelasten en aandacht vasthouden bemoeilijken.
Wees alert voor verlies van concentratie
Let op wanneer scrollen jouw concentratie of die van jouw kind telkens onderbreekt.
Leg de smartphone uit het zicht tijdens huiswerk, lezen of ander werk dat aandacht vraagt.
Wees alert voor problemen met aandacht en zelfbeheersing, bijvoorbeeld wanneer je kind onbewust naar zijn of haar smartphone grijpt.
Wat zegt de wetenschap?
Het bewustzijn over de mogelijke nadelen van overmatig internet- en smartphonegebruik groeide de afgelopen jaren sterk. Een overzichtsartikel uit 2024 bundelde zeven studies naar smartphoneverslaving en hersenfuncties. In die studies gebruikten onderzoekers hersenscans van mensen met problematisch smartphonegebruik. Bij die mensen zagen ze op de scans minder activiteit en verbindingen in de prefrontale en temporale cortex van de hersenen.
Wat betekenen die hersengebieden?
De prefrontale en temporale cortex zijn belangrijk voor denken en gedrag.
Minder activiteit in die gebieden kan het moeilijker maken om nieuwe ideeën te bedenken en creatief te zijn.
Onderzoekers zagen ook problemen met geheugen en zelfbeheersing.
Ook achteruitgang van motoriek
Andere bevindingen waren een achteruitgang van motoriek, evenwicht en cognitieve functies, zoals denken en onthouden. Er waren ook minder verbindingen tussen hersengebieden die betrokken zijn bij het beloningssysteem. Zulke verstoringen kunnen bijdragen aan verslavend gedrag. Toch hoeven ze niet enkel door overmatig smartphonegebruik veroorzaakt te zijn.
Oorzaak en gevolg zijn nog onbekend
Misschien is de achteruitgang het gevolg van een erfelijke kwetsbaarheid of spelen andere leefstijlfactoren mee.
Alleen studies die mensen langere tijd volgen, kunnen meer duidelijkheid geven op de lange termijn.
Beschouw ‘breinrot’ daarom niet als een bewezen gevolg van smartphonegebruik, maar blijf wel waakzaam.
De digitale leefwereld brengt nieuwe problemen
Kinder- en jeugdpsychiaters zien nieuwe problemen die samenhangen met de digitale leefwereld van jongeren. Ze benoemen eenzaamheid, cyberpesten, sociale uitsluiting en slaapstoornissen als gevolg van langdurig scrollen. Online content kan ook eetstoornissen versterken: ideaalbeelden beïnvloeden namelijk het zelfbeeld en de identiteitsontwikkeling van kinderen. Sociale media kunnen zo dus bijdragen aan angst en depressie.
Het verband werkt in twee richtingen
Kwetsbare jongeren met psychische problemen spenderen soms bewust veel tijd aan het scrollen, als mechanisme om aan de werkelijkheid te ontsnappen.
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie kan verhoogd schermgebruik bestaande psychische klachten versterken.
Bestaande klachten kunnen omgekeerd dus ook leiden tot verhoogd schermgebruik.
Gezonde schermtijd vraagt duidelijke keuzes
Of overmatig scrollen het brein voor de lange termijn aantast, is dus moeilijk te zeggen. De scans tonen tijdelijke veranderingen in hersenactiviteit die creativiteit, geheugen, aandacht, zelfbeheersing en het beloningssysteem raken. Daarom adviseren experts om bewust met smartphones om te gaan en een gezonde schermtijd te bewaken.
Stel grenzen
Laat hobby’s niet verdwijnen omdat schermtijd steeds meer plaats inneemt. Maak bewust ruimte voor bezigheden zonder scherm, zoals lezen, wandelen, sporten of sociale activiteiten.
Beperk schermgebruik voor het slapengaan en leg de smartphone buiten bereik wanneer concentratie nodig is.
Stel duidelijke regels op en bespreek cyberpesten en de onrealistische standaarden die veel op sociale media rondgaan. Leg uit waarom zulke beelden kunnen misleiden.
Jonge kinderen kijken naar jouw voorbeeld
Een scherm is snel aangeboden wanneer je met een jong kind moet wachten, bijvoorbeeld op restaurant of het openbaar vervoer. Toch hoeft niet elk leeg moment met een smartphone gevuld te worden, verveling mag. Scroll niet voortdurend in de nabijheid van je kind, zeker niet tijdens het samen spelen. Leg je smartphone uit het zicht en reageer niet op elke melding, zodat je controle toont over jouw tijd.
Maak lege momenten schermvrij
Neem een kleurboek en potloden mee naar een restaurant of wachtkamer in plaats van een scherm. Maak daarvan een gewoonte.
Kies tijdens een lange autorit voor een luisterverhaal.
Een week zonder Facebook
Een Deense studie uit 2016 betrok bijna 2.000 deelnemers. Sociale media waren toen nog grotendeels beperkt tot Facebook. De ene groep gebruikte een week geen Facebook, terwijl de andere groep het sociale medium onbeperkt bleef gebruiken. Voor en na die week beantwoordden deelnemers vragen over welbevinden, tevredenheid en hun emotionele leven.
Wie voelde het grootste verschil?
Onderzoekers vroegen naar gevoelens van jaloezie, de emoties die ze ervaarden wanneer ze foto's van zichzelf online plaatsten en wat ze voelden toen ze die van hun vrienden zagen.
Na een Facebookvrije week voelde de groep die sociale media een week pauzeerde zich gemiddeld tevredener en emotioneel beter dan de groep die Facebook bleef gebruiken.
Het effect was het grootst bij personen die normaalgesproken veel tijd besteedden aan sociale media. Zij kregen van de onderzoekers het advies om regelmatig een pauze van sociale media te nemen.
Onderzoek laat zien dat intensief en problematisch gebruik van sociale media samenhangt met aandacht, welbevinden en mentale gezondheid. Wat oorzaak en gevolg is en wat de gevolgen op lange termijn zijn, weten we nog onvoldoende.